Psychoza – co to jest i jakie są jej objawy?
Psychoza to zespół objawów, w którym dochodzi do częściowej lub całkowitej utraty kontaktu z rzeczywistością. Najczęściej pojawiają się halucynacje, czyli omamy, oraz urojenia – fałszywe przekonania przeżywane jako prawdziwe. Psychoza nie jest jedną chorobą i nie oznacza „rozdwojenia jaźni”. Wymaga diagnozy psychiatrycznej, a szybkie rozpoczęcie leczenia zwiększa szansę na poprawę.
Czym jest psychoza?
Psychoza, nazywana też stanem psychotycznym, zmienia sposób postrzegania otoczenia, własnych myśli i emocji. Osoba w takim stanie może mieć trudność z odróżnieniem tego, co rzeczywiste, od tego, co wynika z zaburzonego postrzegania. Często nie dostrzega, że jej przekonania lub doświadczenia są objawem choroby, dlatego sama może nie szukać pomocy.
To zespół objawów, a nie konkretna jednostka chorobowa. Może występować między innymi w schizofrenii, chorobie afektywnej dwubiegunowej, ciężkiej depresji, zaburzeniu schizoafektywnym, po użyciu substancji psychoaktywnych albo w przebiegu niektórych chorób neurologicznych i ogólnomedycznych.
Psychoza nie jest tym samym co dysocjacyjne zaburzenie tożsamości, potocznie nazywane „rozdwojeniem jaźni”. W psychozie problem dotyczy przede wszystkim kontaktu z rzeczywistością, natomiast zaburzenie dysocjacyjne wiąże się z odmiennymi zjawiskami dotyczącymi tożsamości i pamięci. Rozpoznanie może postawić wyłącznie specjalista, zwykle psychiatra.
Jakie są objawy psychozy?
Dwa najbardziej charakterystyczne objawy to halucynacje i urojenia. Mogą im towarzyszyć dezorganizacja myślenia i zachowania, zaburzenia snu, zmiany nastroju, trudności z koncentracją oraz wyraźne pogorszenie codziennego funkcjonowania.
Halucynacje są odczuciami zmysłowymi pojawiającymi się bez rzeczywistego bodźca. Najczęściej mają postać słyszenia głosów, ale mogą też obejmować widzenie, czucie, wąchanie lub smakowanie czegoś, czego nie ma. Urojenia to utrwalone przekonania niezgodne z rzeczywistością, których nie udaje się skorygować za pomocą dowodów. Mogą dotyczyć prześladowania, wyjątkowych zdolności, wpływania na myśli albo szczególnego znaczenia przypadkowych zdarzeń.
Objawy dzieli się także na pozytywne i negatywne. Ten podział nie oznacza, że jedne są korzystne, a drugie szkodliwe. „Pozytywne” oznaczają doświadczenia lub zachowania, które pojawiają się dodatkowo, natomiast „negatywne” odnoszą się do osłabienia albo utraty określonych funkcji:
| Typ objawu | Charakterystyka | Przykłady |
|---|---|---|
| Objawy pozytywne | Dodatkowe, nietypowe doświadczenia lub zachowania | Halucynacje, urojenia, zdezorganizowana mowa i zachowanie |
| Objawy negatywne | Osłabienie lub utrata wcześniej obecnych funkcji | Apatia, wycofanie społeczne, anhedonia, zubożenie mowy |
| Objawy poznawcze i afektywne | Trudności w przetwarzaniu informacji oraz zmiany emocji | Problemy z koncentracją, pamięcią, snem i nastrojem |
Objawy negatywne mogą wyglądać mniej gwałtownie niż omamy lub urojenia, ale silnie wpływają na życie. Osoba może przestać dbać o higienę, ograniczyć kontakty, stracić zainteresowanie wcześniejszymi aktywnościami i mieć trudność z wykonywaniem obowiązków. Zmiany te bywają mylone z lenistwem lub brakiem dobrej woli, choć mogą wynikać z poważnego zaburzenia.
Dlaczego dochodzi do psychozy?
Nie ma jednej przyczyny psychozy. W wielu przypadkach znaczenie ma połączenie podatności biologicznej, obciążeń psychicznych i czynników zewnętrznych. Sama obecność jednego z tych elementów nie oznacza, że u danej osoby rozwinie się stan psychotyczny.
Najczęściej bierze się pod uwagę następujące grupy czynników:
- Biologiczne – predyspozycje genetyczne, zaburzenia działania neuroprzekaźników, w tym dopaminy, oraz niektóre choroby neurologiczne.
- Psychiczne i środowiskowe – silny lub długotrwały stres, doświadczenia traumatyczne, przemoc, izolacja społeczna i znaczny niedobór snu.
- Substancje psychoaktywne – alkohol, amfetamina, kokaina, konopie i inne substancje, a także objawy związane z ich odstawieniem.
- Choroby i leki – między innymi infekcje układu nerwowego, zaburzenia metaboliczne, choroby tarczycy, niewydolność narządów, urazy mózgu lub działania niepożądane niektórych leków.
Psychoza może być także związana z konkretnym okresem życia lub sytuacją kliniczną, na przykład z ciężkim epizodem afektywnym albo okresem po porodzie. Nie należy jednak przypisywać konkretnej przyczyny bez badania lekarskiego. W diagnostyce bierze się pod uwagę historię objawów, stan zdrowia, przyjmowane substancje i leki, a czasem także badania laboratoryjne lub obrazowe.
Jak pomóc osobie w ostrym epizodzie?
Ostry epizod psychozy może wiązać się z silnym lękiem, dezorientacją, pobudzeniem lub zachowaniem zagrażającym choremu albo innym osobom. Najważniejsze są bezpieczeństwo i szybkie skontaktowanie się z profesjonalną pomocą. Jeśli występuje bezpośrednie zagrożenie życia, przemocy, samookaleczenia lub ciężkiego zaniedbania, należy wezwać pogotowie ratunkowe albo skontaktować się z numerem alarmowym 112.
W sytuacji, w której można bezpiecznie pozostać przy tej osobie, postępuj w następującej kolejności:
- Zachowaj spokój, mów powoli i używaj krótkich, prostych zdań.
- Ogranicz liczbę osób, hałas i inne bodźce, a jeśli to możliwe, zaproponuj spokojniejsze miejsce.
- Usuń z otoczenia przedmioty, którymi można zrobić krzywdę, ale nie narażaj siebie podczas ich zabierania.
- Zapytaj, czego osoba potrzebuje, i zachowaj bezpieczny dystans, zwłaszcza gdy jest pobudzona lub przestraszona.
- Skontaktuj się z lekarzem, pogotowiem albo najbliższą izbą przyjęć, ponieważ epizod psychotyczny wymaga oceny medycznej.
Nie próbuj udowadniać osobie w psychozie, że jej urojenia są „głupie” albo niemożliwe. Kłótnia zwykle zwiększa lęk i napięcie. Możesz spokojnie powiedzieć, że rozumiesz, iż to doświadczenie jest dla niej realne, ale ty odbierasz sytuację inaczej i chcesz pomóc zapewnić bezpieczeństwo.
Nie należy samodzielnie podawać leków, zmuszać chorego do rozmowy ani zatrzymywać go siłą, chyba że wymaga tego bezpośrednie zagrożenie. O potrzebie hospitalizacji decyduje personel medyczny, uwzględniając nasilenie objawów, ryzyko samouszkodzenia lub agresji, możliwość opieki w domu oraz przyczynę psychozy.
Jak leczy się psychozę?
Leczenie zależy od przyczyny, rodzaju objawów, ich nasilenia i stanu zdrowia pacjenta. Nie istnieje jeden schemat odpowiedni dla wszystkich. W ostrym epizodzie potrzebna może być hospitalizacja, szczególnie gdy osoba nie jest w stanie zadbać o podstawowe potrzeby albo stwarza zagrożenie.
Najczęściej stosuje się kilka uzupełniających się form pomocy:
- Leki przeciwpsychotyczne – dobiera je psychiatra i monitoruje ich działanie oraz możliwe działania niepożądane. Nie wolno samodzielnie zmieniać dawki ani przerywać leczenia.
- Psychoterapia – po ustabilizowaniu ostrego stanu może pomagać w radzeniu sobie z lękiem, stresem, objawami i trudnościami w codziennym funkcjonowaniu.
- Wsparcie psychospołeczne – obejmuje pomoc w powrocie do nauki, pracy, relacji i samodzielnego życia.
- Psychoedukacja rodziny – ułatwia rozpoznawanie sygnałów nawrotu, wspieranie leczenia i reagowanie bez oceniania.
Wczesna konsultacja i regularne leczenie mogą ograniczyć czas trwania objawów oraz ryzyko ich nawrotu. Psychoza jest stanem, który można leczyć, choć rokowanie zależy od przyczyny i przebiegu. Najważniejszym krokiem nie jest samodzielne ustalanie diagnozy, lecz szybki kontakt z psychiatrą i zapewnienie choremu spokojnego, bezpiecznego wsparcia.
Artykuł nie stanowi porady medycznej i powstał wyłącznie w celach informacyjnych. Rozpoznanie psychozy oraz decyzję o leczeniu może postawić wyłącznie lekarz. W razie bezpośredniego zagrożenia życia lub zdrowia należy wezwać pomoc ratunkową.
Czytaj dalej w tym dziale
