Zaburzenia konwersyjne – co to jest i jakie dają objawy?

Zaburzenia konwersyjne to realne objawy fizyczne, takie jak niedowład, utrata czucia lub napady przypominające padaczkę, które wynikają z zaburzenia funkcjonowania układu nerwowego, a nie z jego widocznego uszkodzenia. Nie są udawaniem ani świadomą próbą zwrócenia na siebie uwagi. Przed rozpoznaniem trzeba jednak wykluczyć choroby neurologiczne i inne przyczyny medyczne.

Czym są zaburzenia konwersyjne?

Współczesne określenie tego problemu to zaburzenie neurologiczne funkcjonalne, w skrócie FND. Dawna nazwa „histeria” jest dziś niewskazana, ponieważ ma stygmatyzujący, oceniający wydźwięk i może sugerować, że pacjent przesadza albo świadomie wywołuje objawy.

W zaburzeniach konwersyjnych mózg i układ nerwowy nie przetwarzają informacji w typowy sposób. Pojawiają się objawy podobne do tych występujących w chorobach neurologicznych, chociaż badania nie wykazują odpowiadającego im uszkodzenia strukturalnego. Osoba może rzeczywiście nie czuć kończyny, mieć trudności z chodzeniem albo doświadczać drgawek.

Jak stres może wywołać objawy fizyczne?

Konwersja nie oznacza prostego przełożenia jednej emocji na jeden objaw. Zwykle znaczenie ma połączenie przewlekłego stresu, silnego napięcia, trudnych doświadczeń, lęku, depresji lub problemów z regulowaniem emocji. Nie każdy przypadek wiąże się z pojedynczą traumą. Czasem objawy pojawiają się po długim okresie przeciążenia.

Można porównać ten mechanizm do przeciążenia systemu. Sprzęt komputera pozostaje fizycznie sprawny, ale program przestaje prawidłowo przetwarzać polecenia. Podobnie w FND struktura mózgu może wyglądać prawidłowo, lecz współpraca między uwagą, ruchem, czuciem i świadomością ciała zostaje zakłócona.

Dlatego rezonans magnetyczny mózgu lub rdzenia kręgowego może nie wykazać zmian, a EEG wykonane między napadami także może być prawidłowe. Nie oznacza to, że objaw jest wymyślony. Oznacza jedynie, że nie znaleziono uszkodzenia, które tłumaczyłoby jego wystąpienie. Prawidłowy wynik pojedynczego badania nie wystarcza jednak do samodzielnego rozpoznania zaburzenia konwersyjnego.

Jakie objawy mogą wystąpić?

Objawy bywają stałe, nawracające albo pojawiają się napadowo. Najczęściej należą do jednej z trzech grup:

• Objawy ruchowe – niedowład lub porażenie kończyny, trudności z chodzeniem, drżenia, skurcze, zaburzenia koordynacji i nagłe upadki.
• Objawy czuciowe – drętwienie, mrowienie, utrata czucia, zaburzenia widzenia lub słuchu, a czasem funkcjonalna ślepota albo głuchota.
• Objawy napadowe – napady psychogenne niezwiązane z padaczką, określane jako PNES, które mogą obejmować drżenia, upadek i silne ruchy całego ciała.

PNES mogą wyglądać jak napad padaczkowy, ale ich mechanizm jest inny. O różnicy nie decyduje samo wrażenie obserwatora, lecz ocena lekarza, opis przebiegu napadu i odpowiednio dobrane badania, czasem z zapisem EEG podczas objawów.

Ta tabela nie służy do samodzielnego rozpoznawania. Nagły niedowład, zaburzenia mowy, utrata widzenia lub pierwszy napad drgawkowy wymagają pilnej oceny medycznej, ponieważ mogą wskazywać na stan zagrażający zdrowiu.

Zaburzenia konwersyjne a dysocjacyjne – czy to to samo?

Pojęcia te są powiązane, ale nie oznaczają dokładnie tego samego. W zaburzeniach konwersyjnych na pierwszy plan wysuwają się objawy dotyczące ciała, zwłaszcza ruchu, czucia, widzenia lub napadów.

Dysocjacja dotyczy przede wszystkim zaburzeń integracji świadomości, pamięci, tożsamości i poczucia rzeczywistości. Przykładami są amnezja dysocjacyjna, fuga dysocjacyjna lub stupor dysocjacyjny. Oba rodzaje problemów mogą współwystępować, ponieważ przewlekły stres i trauma wpływają zarówno na sposób przeżywania, jak i na funkcjonowanie ciała.

Jak wygląda diagnoza i leczenie?

Rozpoznanie wymaga wywiadu, badania neurologicznego i oceny, czy objawy mają cechy typowe dla zaburzenia funkcjonalnego. Lekarz może zlecić EEG, rezonans, badania laboratoryjne lub inne procedury, zależnie od objawów. Najpierw trzeba wykluczyć między innymi padaczkę, udar, choroby nerwów, zaburzenia metaboliczne i inne przyczyny somatyczne.

Ważne jest, aby specjalista jasno wyjaśnił pacjentowi diagnozę. Stwierdzenie, że „nic mu nie jest”, zwykle nie pomaga. Lepsze jest pokazanie, że objaw jest realny, lecz wynika z nieprawidłowego działania sieci nerwowych, które można stopniowo zmieniać.

Plan leczenia dobiera się do objawów i ich przyczyn. Najczęściej obejmuje:

• Psychoterapię poznawczo-behawioralną – pomaga rozpoznawać zależności między napięciem, uwagą, zachowaniem i nasileniem objawów.
• Terapię ACT – wspiera regulowanie emocji i powrót do aktywności bez ciągłej walki z każdym odczuciem.
• EMDR – może być rozważana, gdy objawy wiążą się z doświadczeniem traumatycznym.
• Fizjoterapię i rehabilitację funkcjonalną – szczególnie przy niedowładach, zaburzeniach chodu, drżeniach i problemach z czuciem.

Leki nie leczą samego mechanizmu zaburzenia konwersyjnego. Psychiatra może jednak zastosować farmakoterapię, gdy współwystępują depresja, nasilony lęk lub problemy ze snem. Nie należy samodzielnie przyjmować leków przeciwpadaczkowych ani uspokajających tylko dlatego, że objawy przypominają napad neurologiczny.

Najpierw trzeba wykluczyć przyczynę medyczną, a później traktować objawy funkcjonalne równie poważnie jak objawy wynikające z uszkodzenia narządu.

Zaburzenia konwersyjne nie są świadomą symulacją. Im wcześniej pacjent otrzyma spójną diagnozę, wyjaśnienie mechanizmu i pomoc neurologiczną oraz psychoterapeutyczną, tym łatwiej odzyskać sprawność i ograniczyć nawroty.

Artykuł nie stanowi porady medycznej i powstał wyłącznie w celach informacyjnych. Nagłe objawy neurologiczne wymagają pilnej konsultacji lekarskiej.