Zaburzenia afektywne – co to jest i jakie są ich objawy?

Zaburzenia afektywne to grupa schorzeń psychicznych, w których chorobowe zmiany nastroju wpływają na myślenie, zachowanie i codzienne funkcjonowanie. Od zwykłego smutku lub przejściowego przypływu energii odróżnia je przede wszystkim utrzymywanie się objawów, ich nasilenie oraz wyraźne pogorszenie życia zawodowego, rodzinnego albo społecznego. Rozpoznanie może postawić wyłącznie specjalista, najczęściej psychiatra.

Czym są zaburzenia afektywne?

Nastrój naturalnie zmienia się pod wpływem wydarzeń, stresu, zmęczenia i relacji z innymi ludźmi. Smutek po stracie, rozdrażnienie po trudnym dniu czy większa energia po dobrym wydarzeniu nie muszą oznaczać choroby. W zaburzeniach afektywnych zmiana nastroju staje się jednak częścią wyraźnego zespołu objawów, utrzymuje się dłużej lub nawraca i utrudnia wykonywanie zwykłych obowiązków.

Można porównać to do zaburzenia biologicznego mechanizmu regulacji nastroju. Układ nerwowy nie dostosowuje wtedy emocji, poziomu energii i aktywności do sytuacji w sposób wystarczający albo robi to z nadmierną siłą. W depresji nastrój, napęd i zainteresowania ulegają znacznemu obniżeniu. W manii lub hipomanii pojawiają się podwyższony albo drażliwy nastrój, zwiększona aktywność i mniejsza potrzeba snu.

O chorobie nie decyduje pojedynczy objaw. Znaczenie ma jego połączenie z innymi symptomami, czas trwania i wpływ na funkcjonowanie. W przypadku objawów depresyjnych utrzymujących się co najmniej dwa tygodnie lub wcześniej, gdy są bardzo nasilone, należy skonsultować się z lekarzem. Zaburzenia afektywne nie wynikają ze słabego charakteru ani braku silnej woli.

Jakie są rodzaje zaburzeń afektywnych?

Do najczęściej omawianych jednostek należą choroba afektywna jednobiegunowa, choroba afektywna dwubiegunowa, dystymia i cyklotymia. Różnią się rodzajem epizodów, ich nasileniem oraz przebiegiem.

ChAJ wiąże się z epizodami depresyjnymi, bez epizodów manii lub hipomanii. ChAD obejmuje natomiast zarówno okresy obniżonego nastroju, jak i podwyższonego napędu. Właśnie dlatego rozpoznanie rodzaju zaburzenia ma znaczenie dla leczenia. Objawy depresji u osoby z ChAD nie powinny być oceniane tak samo jak depresja jednobiegunowa.

Objawy zaburzeń afektywnych i sygnały ostrzegawcze

Objawy epizodu depresyjnego

Epizod depresyjny może przebiegać z uporczywym smutkiem, poczuciem pustki albo drażliwością, ale nie zawsze wygląda jak płacz i widoczne przygnębienie. Część osób doświadcza przede wszystkim utraty zainteresowań, braku energii i poczucia, że codzienne czynności wymagają nadmiernego wysiłku.

Do częstych objawów należą:

• obniżony nastrój lub poczucie pustki utrzymujące się przez większość dnia,
• utrata zainteresowania aktywnościami, które wcześniej sprawiały przyjemność,
• zmęczenie, spowolnienie albo trudność w rozpoczęciu nawet prostych czynności,
• problemy ze snem, w tym bezsenność lub nadmierna senność,
• zmiana apetytu i masy ciała,
• trudności z koncentracją, pamięcią i podejmowaniem decyzji,
• poczucie winy, bezwartościowości lub beznadziei.

Objawy mogą wpływać na pracę, naukę, relacje i samoopiekę. Ich obecność nie wystarcza jednak do samodzielnego rozpoznania depresji. Podobne dolegliwości mogą towarzyszyć innym zaburzeniom psychicznym, chorobom somatycznym albo działaniu substancji.

Objawy manii i hipomanii

Mania oznacza wyraźnie podwyższony albo drażliwy nastrój oraz zwiększoną aktywność. Typowe są gonitwa myśli, bardzo szybka mowa, zmniejszona potrzeba snu i poczucie wyjątkowej sprawności. Może pojawić się impulsywne wydawanie pieniędzy, ryzykowne zachowania, konflikty, nieprzemyślane decyzje lub przekonanie o własnej niezwykłej mocy.

Hipomania ma podobny kierunek objawów, lecz zwykle mniejsze nasilenie. Osoba może zachować częściowy krytycyzm i nadal funkcjonować w pracy, jednak zmiana zachowania jest zauważalna dla niej lub otoczenia. Hipomania nie jest po prostu „dobrym nastrojem”. Jeśli prowadzi do konsekwencji lub nawraca, wymaga oceny psychiatrycznej.

W ChAD mogą wystąpić także stany mieszane, w których jednocześnie pojawiają się elementy depresji i pobudzenia, na przykład przygnębienie połączone z gonitwą myśli i silnym napięciem. Taki obraz wymaga szybkiej konsultacji, ponieważ może wiązać się z dużym ryzykiem impulsywnych decyzji.

Kiedy wahania nastroju powinny niepokoić?

Sam czas trwania nie rozstrzyga o diagnozie, ale pomaga ocenić, czy potrzebna jest konsultacja. Znaczenie ma także nasilenie objawów i ich wpływ na życie:

Nie warto czekać pełnych dwóch tygodni, gdy objawy są gwałtowne, pojawia się utrata kontroli, brak snu przez kolejne noce, zachowania zagrażające zdrowiu albo niemożność zaspokajania podstawowych potrzeb.

Myśli samobójcze, plan odebrania sobie życia lub bezpośrednie zagrożenie zdrowia wymagają natychmiastowej pomocy. Zadzwoń pod numer 112 albo zgłoś się do najbliższego szpitalnego oddziału ratunkowego. Nie zostawiaj osoby w kryzysie samej.

Każdą deklarację samobójczą należy traktować poważnie. Można spokojnie zapytać, czy osoba myśli o zrobieniu sobie krzywdy, i pomóc jej skontaktować się z lekarzem. W sytuacji bezpośredniego zagrożenia nie należy czekać na planową wizytę.

Jak przebiega diagnostyka?

Diagnozę stawia psychiatra na podstawie całościowego obrazu, a nie pojedynczego testu internetowego czy jednego objawu. Pomocne może być zapisanie zmian nastroju, snu, poziomu energii, przyjmowanych substancji i wpływu objawów na codzienne życie.

Uproszczona ścieżka diagnostyczna obejmuje:

1. Umówienie konsultacji u psychiatry lub lekarza podstawowej opieki zdrowotnej.
2. Przedstawienie objawów, ich początku, czasu trwania, nawrotów oraz wpływu na funkcjonowanie.
3. Omówienie wcześniejszego leczenia, chorób somatycznych, używek i występowania zaburzeń nastroju w rodzinie.
4. W razie potrzeby wykonanie badań pozwalających wykluczyć przyczyny somatyczne, na przykład zaburzenia pracy tarczycy.
5. Ocenę wzorca objawów i ustalenie rozpoznania oraz planu leczenia przez specjalistę.

Kwestionariusze, takie jak Skala Depresji Becka albo Kwestionariusz Zaburzeń Nastroju Hirschfelda, mogą wspierać ocenę nasilenia objawów. Nie zastępują jednak wywiadu, obserwacji klinicznej i diagnozy psychiatrycznej.

Dlaczego dochodzi do zaburzeń afektywnych?

Najlepiej opisuje je model biopsychospołeczny. Oznacza to, że znaczenie mogą mieć predyspozycje genetyczne, sposób funkcjonowania układu nerwowego, doświadczenia psychologiczne i warunki życia. Neuroprzekaźniki uczestniczą w regulacji nastroju, ale proste wyjaśnienie zaburzeń wyłącznie „niedoborem jednej substancji” jest niewystarczające.

Ryzyko mogą zwiększać przewlekły stres, trauma, brak snu, izolacja, używanie substancji psychoaktywnych oraz niektóre choroby lub zaburzenia hormonalne. Zwykle nie działa jeden czynnik, lecz ich połączenie. Osoba chorująca ani jej rodzina nie są winne wystąpieniu zaburzenia.

Jak leczy się zaburzenia afektywne?

Leczenie dobiera się do rodzaju zaburzenia, nasilenia objawów, dotychczasowego przebiegu i stanu zdrowia. Celem może być ustąpienie epizodu, odzyskanie funkcjonowania i ograniczenie ryzyka nawrotów. Nie należy samodzielnie odstawiać leków ani zmieniać ich dawek, nawet przy poprawie.

Najczęściej stosuje się kilka uzupełniających się form pomocy:

• Farmakoterapia – zależnie od rozpoznania obejmuje leki przeciwdepresyjne, stabilizujące nastrój lub przeciwpsychotyczne. Wymaga kontroli lekarskiej i oceny działań niepożądanych.
• Psychoterapia – może pomagać rozpoznawać sygnały nawrotu, zmieniać niekorzystne wzorce myślenia i poprawiać radzenie sobie z emocjami.
• Psychoedukacja – pozwala pacjentowi i, za jego zgodą, bliskim lepiej rozumieć objawy, leczenie oraz czynniki zwiększające ryzyko pogorszenia.
• Wsparcie rodziny – bliscy mogą towarzyszyć podczas wizyt, pomagać utrzymać regularny sen i kontakt z zespołem leczącym, nie wyręczając jednak specjalisty.

W psychoterapii wykorzystywana bywa terapia poznawczo-behawioralna, interpersonalna, psychodynamiczna lub rodzinna. Wybór zależy od potrzeb pacjenta i planu ustalonego ze specjalistą. Pomocne mogą być także regularny rytm dnia, sen, ograniczenie alkoholu i innych substancji oraz dziennik nastrojów. Nie zastępują one leczenia, ale mogą ułatwiać obserwację stanu zdrowia.

Zaburzenia afektywne często mają przebieg nawrotowy, jednak przy właściwie dobranym leczeniu wiele osób odzyskuje stabilność i funkcjonuje zawodowo, rodzinnie oraz społecznie. Gdy obniżony nastrój utrzymuje się ponad dwa tygodnie, pojawiają się objawy manii, wyraźne pogorszenie funkcjonowania albo myśli samobójcze, potrzebna jest pomoc specjalisty, a w kryzysie – natychmiastowa interwencja.

Artykuł nie stanowi porady medycznej i powstał wyłącznie w celach informacyjnych. Redakcja nie ponosi odpowiedzialności za wszelkie negatywne skutki wdrożonych zaleceń. Zawsze zasięgnij opinii specjalisty medycyny w powyższym zakresie.