Somatyzacja – co to jest i jakie daje objawy?

Somatyzacja to zjawisko, w którym stres, lęk lub inne trudne emocje przejawiają się realnymi objawami fizycznymi. Ból, nudności, napięcie mięśni czy duszność nie są udawane ani wymyślone. Przed uznaniem ich za somatyzacyjne trzeba jednak wykluczyć przyczyny medyczne, a później poszukać pomocy psychoterapeutycznej.

Co to jest somatyzacja?

Somatyzacja oznacza doświadczanie cierpienia psychicznego w postaci objawów cielesnych. Umysł może nie rozpoznawać albo nie wyrażać wprost lęku, złości, smutku czy przeciążenia, a napięcie ujawnia się przez ciało. Nie jest to świadoma decyzja pacjenta ani sposób na zwrócenie na siebie uwagi.

Objawy są odczuwalne i mogą utrudniać pracę, sen oraz codzienne funkcjonowanie. Somatyzację trzeba też wyraźnie odróżnić od symulacji, czyli celowego udawania choroby. W przypadku somatyzacji cierpienie jest autentyczne, nawet jeśli badania nie pokazują uszkodzenia narządu. Termin wywodzi się od greckiego słowa soma, oznaczającego ciało. Wprowadził go do języka psychologii Wilhelm Stekel.

Dlaczego emocje mogą powodować objawy fizyczne?

Ciało i układ nerwowy stale wymieniają informacje. Gdy człowiek odbiera sytuację jako zagrożenie, uruchamia się reakcja walki lub ucieczki. Przyspiesza tętno, oddech staje się płytszy, mięśnie się napinają, a układ trawienny może działać inaczej. Taka reakcja jest normalna i pomaga w krótkotrwałym stresie.

Problem pojawia się wtedy, gdy stan napięcia utrzymuje się długo albo powtarza się często. Układ nerwowy pozostaje w podwyższonej gotowości, a sygnały z ciała stają się bardziej wyraźne. Wtedy stres może nasilać ból brzucha, kołatanie serca, napięciowe bóle głowy lub bezsenność. Czasem objawy utrzymują się także po ustąpieniu konkretnego stresora.

W ujęciu psychodynamicznym somatyzacja może pełnić funkcję nieświadomego mechanizmu obronnego. Oznacza to, że trudne uczucia zostają skierowane w stronę doznań cielesnych, ponieważ ich bezpośrednie przeżywanie lub nazwanie jest dla danej osoby zbyt obciążające. Nie jest to jednak dowód, że każdy ból ma podłoże emocjonalne. Zawsze trzeba uwzględnić możliwość choroby fizycznej.

Jakie objawy daje somatyzacja?

Somatyzacja może dotyczyć różnych części ciała. Objawy bywają stałe, nawracające albo zmieniają się wraz z poziomem stresu. Do najczęściej zgłaszanych należą:

• Układ pokarmowy – bóle brzucha, nudności, wzdęcia, zgaga, niestrawność oraz zmiany rytmu wypróżnień.
• Układ ruchu – napięcie karku i barków, bóle pleców, mięśni lub stawów, sztywność oraz przewlekłe zmęczenie.
• Układ oddechowy i krążenia – uczucie duszności, ucisk w klatce piersiowej, przyspieszone bicie serca lub trudność w wykonaniu głębokiego oddechu.
• Objawy neurologiczne – zawroty głowy, drętwienie, mrowienie, uczucie osłabienia lub zaburzenia równowagi.
• Sen i ogólne samopoczucie – bezsenność, nadmierna senność, osłabienie, omdlenia albo poczucie ciągłego wyczerpania.

Pojedynczy objaw nie rozstrzyga o somatyzacji. Podobne dolegliwości mogą występować w wielu chorobach fizycznych, dlatego znaczenie ma ich przebieg, wyniki badań i ocena lekarska. Różnice między somatyzacją a chorobą organiczną nie zawsze są widoczne bez diagnostyki:

Co zrobić, gdy badania są prawidłowe?

Prawidłowy wynik nie oznacza, że pacjentowi nic nie jest. Oznacza tylko, że konkretne badanie nie wykazało określonej przyczyny. Pierwszym krokiem powinna być konsultacja z lekarzem podstawowej opieki zdrowotnej lub właściwym specjalistą. Lekarz ocenia objawy, dotychczasową diagnostykę i decyduje, czy potrzebne są dalsze badania.

Somatyzację rozpoznaje się po uwzględnieniu całego obrazu, a nie na podstawie jednego prawidłowego wyniku. Jeśli przyczyny organiczne zostały wykluczone lub nie wyjaśniają nasilenia dolegliwości, warto skonsultować się z psychologiem, psychoterapeutą albo psychiatrą. Pomoc specjalisty zdrowia psychicznego nie oznacza, że objawy są udawane. Oznacza poszukiwanie źródła cierpienia w obszarze, który może wymagać innego rodzaju wsparcia.

Ważna informacja: nowy, nagły, bardzo silny lub szybko nasilający się ból, duszność, omdlenie, niedowład, zaburzenia mowy albo inne niepokojące objawy wymagają pilnej oceny medycznej. Nie należy samodzielnie przypisywać ich somatyzacji.

Najbezpieczniejsza ścieżka wygląda następująco:

• Umów konsultację lekarską i dokładnie opisz objawy, ich początek, częstotliwość oraz czynniki, które je nasilają.
• Wykonaj tylko badania zalecone przez lekarza i omów z nim ich wyniki.
• Jeśli diagnostyka nie wyjaśnia dolegliwości, rozważ konsultację ze specjalistą zdrowia psychicznego.
• Przekaż psychoterapeucie informacje o objawach, stresie, śnie, nastroju i dotychczasowym leczeniu.
• Ustal z lekarzem i terapeutą spójny plan dalszej pomocy, zamiast rozpoczynać kolejne badania bez wyraźnego wskazania.

Jak leczy się somatyzację?

Podstawową formą pomocy jest psychoterapia. W zależności od potrzeb stosuje się między innymi podejście poznawczo-behawioralne oraz psychodynamiczne. Terapia może pomóc rozpoznać zależność między napięciem a objawami, lepiej nazywać emocje, zmienić sposób reagowania na stres i ograniczyć ciągłe koncentrowanie się na sygnałach z ciała.

Praca terapeutyczna zwykle wymaga czasu, ponieważ objawy mogą być związane z długotrwałym stresem, lękiem, depresją albo trudnymi doświadczeniami. Pomocne bywa także uporządkowanie snu, regularny odpoczynek, łagodna aktywność fizyczna i nauka technik relaksacyjnych. Nie zastępują one diagnostyki ani terapii, ale mogą wspierać regulację napięcia.

Somatyzacja nie jest wymysłem ani oznaką słabości. To sposób, w jaki psychika i układ nerwowy mogą wyrażać przeciążenie. Gdy objawy są realne, a wyniki badań nie pokazują ich pełnej przyczyny, potrzebna jest współpraca lekarza i specjalisty zdrowia psychicznego, a nie podważanie doświadczeń pacjenta.

Artykuł nie stanowi porady medycznej i powstał wyłącznie w celach informacyjnych. Redakcja nie ponosi odpowiedzialności za wszelkie negatywne skutki wdrożonych zaleceń. Zawsze zasięgnij opinii specjalisty medycyny w powyższym zakresie.