Nurty psychologii

Jak kultura wpływa na psychikę według psychologii kulturowej?

Napisał(a) 7 min czytania
Symboliczne przedstawienie psychologii kulturowej

Psychologia kulturowa zakłada, że umysł i kultura wzajemnie się tworzą. Kultura nie jest dodatkiem do gotowej psychiki, lecz środowiskiem znaczeń, języka, relacji i narzędzi, które wpływają na sposób postrzegania świata, budowania tożsamości oraz przeżywania emocji.

Czym jest psychologia kulturowa?

Psychologia kulturowa bada umysł zawsze w kontekście. Jej przedmiotem nie jest abstrakcyjny „człowiek w ogóle”, lecz osoba zanurzona w określonym systemie znaczeń, praktyk społecznych, języku i relacjach. Kultura obejmuje więc znacznie więcej niż sztukę, obyczaje czy tradycje. Jest środowiskiem życia człowieka – czymś tak codziennym i wszechobecnym jak powietrze.

Centralne znaczenie ma tu idea wzajemnej konstytucji, określana też angielskim terminem co-construction. Ludzie tworzą kulturę poprzez swoje działania, interpretacje i instytucje, ale kultura wpływa na to, jak ludzie myślą, czują i działają. Nie chodzi zatem o prosty schemat, w którym kultura „oddziałuje” na wcześniej ukształtowany umysł. Umysł rozwija się od początku w świecie kulturowym.

W tym ujęciu nie istnieje psychika całkowicie niezależna od kontekstu. Biologia wyznacza pewne możliwości, lecz ich znaczenie i sposób wykorzystania zależą od środowiska społecznego. To samo zachowanie może być odczytane jako oznaka samodzielności, lojalności, dojrzałości albo nieposłuszeństwa – zależnie od reguł interpretacyjnych danej wspólnoty.

Dlaczego psychologia kulturowa krytykuje uniwersalizm?

Psychologia głównego nurtu często poszukiwała prawidłowości wspólnych wszystkim ludziom. Taki cel jest potrzebny, ale staje się problematyczny, gdy wyniki uzyskane w jednej grupie przedstawia się jako opis całej ludzkości. Szczególną uwagę zwrócono na uczestników badań określanych akronimem WEIRD – pochodzących ze społeczeństw zachodnich, wykształconych, uprzemysłowionych, zamożnych i demokratycznych.

Grupy WEIRD są łatwiej dostępne dla badaczy z zachodnich uniwersytetów, dlatego przez lata były nadreprezentowane w badaniach psychologicznych. Problem nie polega na tym, że wyniki takich badań są z definicji nieważne. Chodzi o to, że nie zawsze można bezpośrednio przenosić je na osoby wychowane w innych warunkach społecznych, ekonomicznych i historycznych.

Aspekt Psychologia uniwersalistyczna Psychologia kulturowa
Natura psychiki Psychika jest przede wszystkim stałym, wspólnym zestawem mechanizmów. Psychika ma biologiczne podstawy, ale jej działanie kształtuje kontekst kulturowy.
Rola kultury Kultura bywa traktowana jako zmienna wpływająca na uniwersalne procesy. Kultura współtworzy procesy poznawcze, emocje i tożsamość.
Cel badań Poszukiwanie prawidłowości możliwie szeroko obowiązujących. Badanie zarówno podobieństw, jak i różnych sposobów organizowania doświadczenia.
Obraz człowieka Model człowieka może być budowany na podstawie jednej dominującej populacji. Każdy wynik wymaga pytania o warunki, w których powstał.

Psychologia kulturowa nie zastępuje poszukiwania podobieństw między ludźmi. Przypomina jednak, że średnia statystyczna nie opisuje automatycznie każdej osoby. Zamiast pytać wyłącznie o to, co jest uniwersalne, bada także, jak różne środowiska uczą ludzi zauważać określone informacje, oceniać zachowania i rozumieć własne życie.

Jak kultura przenika do umysłu?

Kultura wpływa na psychikę przez codzienne praktyki, relacje i narzędzia używane od dzieciństwa. Nie musi być explicite nauczana. Wiele jej reguł przyswajamy, uczestnicząc w rozmowach, obserwując reakcje innych i korzystając z przedmiotów, które organizują działanie.

Najważniejsze kanały tego wpływu to:

  • Język – dostarcza kategorii, za pomocą których rozróżniamy osoby, zdarzenia, emocje i przedmioty. Nie determinuje całkowicie myślenia, ale ułatwia pewne rozróżnienia i kieruje uwagę na wybrane aspekty doświadczenia.
  • Narracje – pomagają łączyć wydarzenia w opowieść o sobie, rodzinie i wspólnocie. Dzięki nim doświadczenia zyskują przyczynę, ciągłość oraz znaczenie.
  • Artefakty – narzędzia, technologie, formularze, kalendarze czy urządzenia cyfrowe wspierają pamięć, komunikację i podejmowanie decyzji. W pewnym sensie rozszerzają możliwości umysłu.

Język nie jest jedynie środkiem przekazywania gotowych myśli. Wpływa także na to, jakie różnice łatwo dostrzegamy i jak opisujemy własne stany. Nazwanie emocji może ułatwiać jej rozpoznanie, rozmowę o niej i dopasowanie reakcji. Z kolei dostępne w danej wspólnocie pojęcia moralne czy społeczne pomagają oceniać zachowania jako właściwe, krzywdzące, obowiązkowe albo dobrowolne.

Narracje działają podobnie. Opowieść o dorastaniu jako drodze do niezależności będzie kierować uwagę na wybory osobiste, natomiast narracja podkreślająca ciągłość rodziny może mocniej eksponować obowiązki i relacje. Nie oznacza to, że człowiek jest bezwolnym wykonawcą kulturowego scenariusza. Może go przyjmować, zmieniać, odrzucać albo łączyć elementy różnych tradycji.

Artefakty także uczestniczą w organizowaniu psychiki. Notatnik przejmuje część funkcji pamięci, mapa porządkuje przestrzeń, a telefon zmienia sposób utrzymywania relacji i dostępu do informacji. Psychologia kulturowa analizuje te przedmioty nie jako neutralne dodatki, lecz jako elementy układu, w którym człowiek myśli i działa.

Czy kultura zmienia sposób myślenia?

Badania międzykulturowe wskazują, że ludzie wychowani w różnych środowiskach mogą odmiennie kierować uwagę i organizować informacje. Richard Nisbett oraz inni badacze opisywali różnicę między stylem analitycznym a holistycznym. W dużym uproszczeniu pierwszy częściej koncentruje się na wyodrębnionym obiekcie i jego właściwościach, drugi zaś mocniej uwzględnia relacje między obiektem a kontekstem.

W zadaniach dotyczących klasyfikowania przedmiotów osoby przyzwyczajone do bardziej analitycznego sposobu porządkowania informacji mogą łączyć rzeczy według wspólnej kategorii, na przykład zwierzę i narzędzie. Osoby kierujące się silniej relacjami mogą dostrzegać związek funkcjonalny lub sytuacyjny, na przykład zwierzę i trawę. Nie świadczy to o wyższej inteligencji jednej grupy. Pokazuje raczej, że środowisko ćwiczy różne sposoby selekcjonowania informacji.

Podobne różnice pojawiały się w badaniach nad postrzeganiem scen. Uczestnicy z części społeczeństw wschodnioazjatyckich częściej zwracali uwagę na tło i relacje między elementami obrazu, natomiast uczestnicy z populacji zachodnich częściej skupiali się na obiekcie centralnym. Są to tendencje grupowe, nie sztywne cechy każdej osoby. Na wynik wpływają także edukacja, klasa społeczna, migracja, wiek i konkretne zadanie.

Kultura działa więc jak filtr uwagi. Nie przesądza o wszystkim, co człowiek może zauważyć, ale zwiększa prawdopodobieństwo dostrzeżenia jednych cech przed innymi. W środowisku, które nagradza samodzielne wyodrębnianie obiektów, rozwijają się inne nawyki poznawcze niż tam, gdzie większą wagę przywiązuje się do zależności i sytuacji.

Jak kultura kształtuje poczucie własnego „ja”?

Jednym z najbardziej znanych przykładów jest rozróżnienie między Ja niezależnym a Ja współzależnym. Ja niezależne przedstawia osobę jako odrębną jednostkę, której tożsamość opiera się na cechach, preferencjach i osobistych celach. Ja współzależne silniej definiuje siebie przez relacje, role społeczne, zobowiązania i przynależność do grup.

W pierwszym modelu pytanie „kim jestem?” może prowadzić do opisu własnego charakteru, zainteresowań i planów. W drugim odpowiedź może częściej odwoływać się do roli w rodzinie, wspólnocie lub sieci wzajemnych zobowiązań. Oba sposoby budowania tożsamości są psychologicznie realne, a jedna osoba może korzystać z nich w różnych sytuacjach.

Różnice te wpływają również na ocenę decyzji. W perspektywie niezależnego „ja” wybór zgodny z osobistym pragnieniem może być oznaką autentyczności. W perspektywie współzależnej ta sama decyzja może wymagać rozważenia jej konsekwencji dla bliskich. Nie da się jednak przypisać takich modeli całym narodom. W obrębie każdej kultury występują różnice związane między innymi z rodziną, wykształceniem, religią, migracją i pozycją społeczną.

Notatka ekspercka: pojęcia „Ja niezależne” i „Ja współzależne” opisują wzorce organizowania doświadczenia, a nie zamknięte typy osobowości. Nie oznaczają też, że jeden model jest lepszy od drugiego. Każdy może sprzyjać innym formom współpracy, odpowiedzialności i podejmowania decyzji.

Tożsamość jest zatem konstruktem społecznym, ale nie oznacza to, że jest fikcją. Powstaje w realnych relacjach, poprzez język, role i oczekiwania, a następnie wpływa na pamięć, emocje i działania. W zglobalizowanym świecie wiele osób funkcjonuje między systemami znaczeń, łącząc elementy różnych sposobów rozumienia siebie.

Po co rozumieć kulturowe uwarunkowania psychiki?

Psychologia kulturowa pomaga dostrzec, że własny sposób myślenia nie jest przezroczystą normą dla całej ludzkości. To, co wydaje się oczywiste, może wynikać z języka, wychowania, instytucji i relacji, w których dorastaliśmy. Taka perspektywa ułatwia interpretowanie zachowań bez pochopnego uznawania ich za nieracjonalne lub dziwne.

Nie oznacza to rezygnacji z szukania wspólnych cech ludzkiej psychiki. Oznacza raczej ostrożność wobec zbyt szerokich uogólnień i większą uwagę wobec kontekstu. Umysł nie jest pojemnikiem, do którego kultura zostaje później włożona. Rozwija się w kulturze, przetwarza ją i może ją zmieniać.

Czytaj dalej w tym dziale