Czym jest behawioryzm w psychologii?

Behawioryzm to nurt psychologiczny, który koncentruje się na obserwowalnych zachowaniach oraz na tym, jak środowisko kształtuje je przez uczenie się. Zamiast opierać badania na introspekcji, czyli opisie własnych przeżyć, behawioryści analizują mierzalne zależności między bodźcami, reakcjami i konsekwencjami działania.

Behawioryzm – definicja i podstawowe założenia

Behawioryzm powstał na początku XX wieku jako sprzeciw wobec podejść, które wyjaśniały psychikę głównie przez subiektywny wgląd w świadomość. Introspekcja polegała na opisywaniu własnych myśli i doświadczeń, jednak jej wyniki trudno było niezależnie sprawdzić, powtórzyć i zmierzyć. Behawioryści chcieli, aby psychologia przypominała nauki przyrodnicze, czyli opierała się na obserwacji, eksperymencie i danych dostępnych dla innych badaczy.

W tym ujęciu przedmiotem psychologii stało się zachowanie ludzi i zwierząt. Chodziło o reakcje, które można zarejestrować, opisać oraz powiązać z warunkami środowiskowymi. Podstawowy schemat przedstawiano jako bodziec – reakcja. Bodziec pochodzi ze świata zewnętrznego, a reakcja jest obserwowalnym działaniem organizmu.

Umysł bywał określany metaforycznie jako „czarna skrzynka”. Nie oznaczało to koniecznie, że behawioryści zaprzeczali istnieniu myśli czy emocji. Uważali raczej, że procesy wewnętrzne nie powinny być podstawowym narzędziem wyjaśniania zachowania, jeśli nie można ich obiektywnie zbadać. Najważniejsze było ustalenie, jakie warunki poprzedzają reakcję i jakie skutki sprawiają, że dane zachowanie pojawia się ponownie albo słabnie.

Jak behawioryzm wyjaśnia uczenie się?

Behawioryści zakładali, że wiele zachowań powstaje i zmienia się dzięki doświadczeniu. Organizm uczy się kojarzyć bodźce, a także modyfikuje działanie pod wpływem jego konsekwencji. Dwa podstawowe mechanizmy to warunkowanie klasyczne i warunkowanie sprawcze.

Warunkowanie klasyczne polega na tworzeniu skojarzeń między bodźcami. Bodziec, który początkowo jest obojętny, może z czasem wywoływać reakcję, jeśli regularnie towarzyszy innemu bodźcowi. Badania Iwana Pawłowa pokazały, że reakcje fizjologiczne mogą zostać powiązane z sygnałem zapowiadającym jedzenie. W życiu człowieka podobny mechanizm może sprawić, że określone miejsce, dźwięk albo sytuacja wywoła napięcie, ponieważ wcześniej kojarzyły się z nieprzyjemnym wydarzeniem.

Warunkowanie sprawcze dotyczy zachowań, na które wpływają ich następstwa. Zachowanie wzmacniane, czyli prowadzące do pożądanego rezultatu, ma większą szansę pojawić się ponownie. Wzmocnienie pozytywne polega na dodaniu czegoś przyjemnego, na przykład pochwały. Wzmocnienie negatywne zwiększa częstość zachowania przez usunięcie czegoś nieprzyjemnego. Nie należy mylić go z karą, której celem jest ograniczenie danego zachowania.

Mechanizmy te pomagają wyjaśniać powstawanie codziennych nawyków. Osoba, która po wykonaniu zadania odczuwa ulgę, otrzymuje pochwałę albo osiąga konkretną korzyść, może częściej powtarzać takie działanie. Z kolei zachowanie prowadzące do nieprzyjemnych konsekwencji może stopniowo zanikać. W praktyce reakcje człowieka zależą jednak również od jego myśli, emocji, historii życia i sytuacji społecznej, dlatego prosty schemat bodziec–reakcja nie wyjaśnia całego ludzkiego funkcjonowania.

Najważniejsi przedstawiciele behawioryzmu

Rozwój tego nurtu nie był dziełem jednej osoby. Poszczególni badacze koncentrowali się na innych aspektach uczenia się i zachowania:

• John B. Watson – w 1913 roku opublikował tekst uznawany za manifest behawioryzmu. Postulował, aby psychologia badała obiektywnie obserwowalne zachowania i dążyła do ich przewidywania oraz kontroli.
• Iwan Pawłow – prowadził badania nad odruchami i warunkowaniem klasycznym. Jego prace dostarczyły ważnych podstaw do rozumienia uczenia się przez skojarzenia.
• B. F. Skinner – rozwinął radykalny behawioryzm i teorię warunkowania sprawczego, koncentrując się na tym, jak konsekwencje wpływają na częstość zachowań.
• Edward Thorndike – badał uczenie się metodą prób i błędów oraz sformułował prawo efektu, zgodnie z którym zachowania prowadzące do korzystnych skutków są chętniej powtarzane.

Ważne jest rozróżnienie między behawioryzmem metodologicznym Watsona a behawioryzmem radykalnym Skinnera. Watson przede wszystkim ograniczał zakres psychologii do zachowań możliwych do obserwacji. Skinner analizował także zdarzenia prywatne, takie jak myślenie, ale traktował je jako zachowania organizmu, a nie jako odrębną, uprzywilejowaną sferę wyjaśniania.

Dlaczego behawioryzm był krytykowany?

Behawioryzm uporządkował badania nad uczeniem się i wprowadził rygor obserwacji eksperymentalnej. Jego ograniczenia stały się jednak wyraźniejsze, gdy psychologia zaczęła badać język, pamięć, rozwiązywanie problemów i podejmowanie decyzji. Krytyka dotyczyła głównie następujących kwestii:

• Pomijanie procesów poznawczych – koncentracja na reakcji utrudniała wyjaśnienie myślenia, planowania i interpretowania zdarzeń.
• Ograniczone ujęcie emocji i motywacji – same bodźce oraz konsekwencje nie zawsze tłumaczą, dlaczego ludzie reagują odmiennie w podobnych warunkach.
• Nadmierne upraszczanie zachowania – sprowadzanie złożonych działań do schematu bodziec–reakcja nie uwzględniało pełnej historii jednostki i jej znaczeń.
• Trudności z opisem języka i twórczości – zachowania oparte na regułach, nowych pomysłach i rozumieniu nie mieściły się łatwo w prostym modelu warunkowania.

Krytyka nie oznaczała całkowitego odrzucenia metod behawioralnych. Doprowadziła raczej do poszerzenia perspektywy o procesy poznawcze. W ten sposób rozwinęła się terapia poznawczo-behawioralna, znana jako CBT.

Behawioryzm a terapia poznawczo-behawioralna

CBT łączy analizę zachowania z badaniem myśli, emocji i schematów poznawczych. Schemat poznawczy to względnie trwały sposób interpretowania siebie, innych ludzi i wydarzeń. Może wpływać na to, jakie znaczenie nadajemy sytuacji, jak się czujemy oraz jak reagujemy. Dwie osoby mogą spotkać się z podobnym zdarzeniem, ale zareagować inaczej, ponieważ odmiennie je oceniają.

W terapii analizuje się zależności między sytuacją, myślami, emocjami i zachowaniem. Terapeuta wraz z pacjentem może sprawdzać, jakie reakcje utrwalają problem, a następnie ćwiczyć nowe sposoby działania. W zależności od trudności wykorzystuje się między innymi ekspozycję w leczeniu lęku, trening umiejętności, pracę z unikaniem oraz stopniowe wzmacnianie pożądanych zachowań.

Behawioralny rodowód CBT widać w nacisku na konkretne cele, obserwowanie zmian i sprawdzanie, czy zastosowane metody przynoszą rezultat. Część poznawcza uzupełnia ten model o pytanie, jak człowiek interpretuje sytuację i jakie automatyczne myśli poprzedzają reakcję. Dlatego współczesna psychologia nie traktuje behawioryzmu jako zamkniętego rozdziału, lecz jako jedno ze źródeł podejść opartych na dowodach.

Behawioryzm zmienił psychologię, kierując uwagę na zachowania, które można obserwować, mierzyć i modyfikować. Jego prostsze założenia nie wystarczają do opisu całego życia psychicznego, ale warunkowanie i analiza konsekwencji nadal pomagają rozumieć nawyki oraz planować pomoc terapeutyczną. Najpełniej widać to w CBT, która zachowała behawioralną precyzję, a jednocześnie uwzględniła procesy poznawcze.